زمین شناسی دانشگاه تبریز
تبلیغات
درباره ما


ناصر جلالت ٍ <-BlogAbout->
ایمیل :
نویسنده

ساعت
پیوندهای روزانه
اطلاعات

ژئو سایت های آذربایجان غربی

چشمه زندان سليمان

چشمه زندان سليمان

اين چشمه در قسمت غربي کوه زندان قرار دارد و داراي دو مظهر در جنوب زندان سليمان است و از آب آن در استخر طبيعي استفاده مي کنند. در مسير خروج آب از حوضچه ها آلگو – باکتري هاي سبز و قرمز – رشد کرده اند. همچنين در مسير حرکت آب رسوبات رنگي کربنات هاي کلسيم و منيزيم بر روي زمين مشاهده مي شود. آب اين چشمه در درمان بيماري هاي مجاري تنفسي، روماتيسم ها و بيماري جلدي مفيد است.

چشمه رازي

روستاي "رازي" در شش کيلومتري قطور قرار دارد. مظهر چشمه در يک کيلومتري جاده در اين ناحيه واقع شده است. آب اين چشمه به همراه گاز از زمين خارج مي شود و در دامنه تپه اي جريان مي يابد و رسوبات اخرايي رنگ اکسيد آهن از خود بر جاي مي گذارد. آب اين چشمه از دسته آب هاي بي کربناته کلسيک گاز و آهن دار سرد است.

چشمه کلوانس

اين چشمه در شمال غربي شهرستان خوي، در نه کيلومتري چشمه "دسته دره" قرار دارد. اطراف چشمه از رسوبات اخرابي رنگ اکسيد آهن پوشيده شده است. آب چشمه کلوانس از دسته آب هاي بي کربناته مخلوط گاز و آهن دار سرد است.

چشمه دسته دره

چشمه دسته دره در بيست و نه کيلومتري شمال غربي شهرستان خوي قرار دارد. اين چشمه در مجاور دره اي که در کف آن جريان آب اندکي جاري است، از زمين خارج شده و پس از به جاي گذاشتن آثار قرمز رنگ املاح آهن به نهر مجاور مي ريزد. آب اين چشمه از دسته آب هاي بي کربناته کلسيک و منيزين سرد گاز و آهن دار است. اين نوع آب ها در کار گوارش معده، کبد، پانکراس، روده و به طور کلي در تغذيه تاثير دارند.

چشمه شاه آباد

سرچشمه شاه آباد درسي کيلومتري جنوب شرقي ماکو قرار دارد. آب اين چشمه همراه گاز فراوان در حوضچه اي که حاصل رسوب گذاري خود آب است، ديده مي شود. اطراف حوضچه را رسوبات سفيد و زرد رنگ کربنات پوشانده است. آب اين چشمه از جمله آب هاي بي کربناته مخلوط گاز و آهن دار گرم است و از آن براي تسکين دردها استفاده مي کنند.

چشمه گرادو

چشمه گرادو در تپه اي آهکي در غرب شهرستان مهاباد، نزديک رودي از دو نقطه زمين خارج مي شود. آب در دو حوضچه طبيعي حاصل رسوبات کربنات مورد استفاده اهالي قرار مي گيرد. اطراف مظهر را رسوبات کربنات در برخي نقاط حاوي املاح آهن پوشانده است.

نوشيدن اين آب سبب درمان دستگاه گوارش، نقرس، درد مفاضل و تورم کبد است.

چشمه زنبيل

اين چشمه درسي و شش کيلومتري شمال شرقي اروميه و در دامنه شرقي کوه زنبيل قرار دارد. آب اين چشمه از دو مظهر خارج مي شود و رسوبات آهني در اطراف آن ديده مي شود. آب چشمه زنبيل از دسته آب هاي کلروره سولفاته بي کربناته کلسيک و منيزين است.

چشمه زارعان

اين چشمه در چهار کيلومتري غرب روستاي "زارعان"، در شمال شهرستان خوي قرار دارد. آب چشمه با فشار و گاز زياد از زمين خارج مي شود و در حوضچه بزرگي جريان مي يابد. آب چشمه زارعان از دسته آب هاي کلرو بي کربناته و سولفاته کلسيک و منيزين گازدار سرد است.

تالاب ها

مساحت تالاب هاي اين استان در حدود هفتصد کيلومتر مربع است و برخي از آن ها آب شيرين و برخي نيز آب شور دارند. بيش از صد و چهل نوع پرنده آبزي در تالاب هاي اين استان مشاهده شده است و بيشتر اين تالاب ها در اطراف شهرستان هاي مهاباد، نقده، ماکو، خوي و سلماس قرار دارند.

آبشارها

آبشارهاي متعددي در سطح استان آذربايجان غربي جاري است. از مهم ترين آن ها مي توان به آبشار "شلماش" اشاره کرد. اين آبشار با دره اي سرسبز و زيبا در کنار جنگل هاي پراکنده و زيبايي در نزديکي شهر سردشت قرار دارد و يکي از شاخه هاي رودخانه معروف زاب کوچک است. از ديگر آبشارهاي موجود مي توان آبشار "سدوک" اروميه و "قلعه جوق" ماکو را نام برد.

غارها

از معروف ترين غارهاي استان مي توان غار"سهولان" را در نزديکي شهرستان مهاباد نام برد. اين غار در سي و پنج کيلومتري شهر مهاباد قرار دارد و يکي از زيبا و شگفت انگيزترين غارهاي طبيعي ايران است. اين غار از چند حوضچه بزرگ که به وسيله دالان هاي آبي به هم متصل شده اند، تشکيل شده است. ارتفاع سقف غار از سطح آب در حوضچه آخر پنجاه متر و عمق آب در حوضچه وسط سي و پنج متر است.  داخل غار داراي آب زلال و شفافي است و ديوارهاي آن با صخره ها و سنگ هاي آهکي پوشيده شده است.

از ديگر غارهاي موجود در استان مي توان به غارهاي "فرها"، "کهريز" و "دانيال" در اروميه، غارهاي "زندان" و "بابا حسن" در نقده، غارهاي "غيب آباد" و "کهل" و "زندان" در تکاب و غارهاي "بورينگ بزرگ و کوچک" در مهاباد اشاره کرد که برخي از آن ها علاوه بر جاذبه طبيعي، جاذبه تاريخي نيز دارند.

جنگل ها

جنگل ها به صورت پراکنده در نوار جنوب غربي استان و پيرامون دره زاب کوچک و ارتفاعات حواشي پيرانشهر و سردشت جاي گرفته اند و مساحتي حدود شصت تا هشتاد هزار هکتار دارند. اين جنگل ها در نقاط دور دست انبوه ترند. اين درختان شامل بلوط که به تعداد زياد در منطقه پراکنده است و درختاني ديگر چون گردو، زبان گنجشک، وليک، سقز، گلابي، سماق، پسته، توت وحشي و ... است.

در دامنه اين جنگل ها هم گون، تمشک، کاسني، ختمي، کنگر وحشي، شيرين بيان، پيازکوهي، گل ماهور، گل گاوزبان، بومادران و درمنه مي رويد.

ساير مراکز ديدني استان عبارت اند از: تفرجگاه "بند" اروميه، دره "شهدا" (قاسملو) که داراي جاذبه طبيعي و درختان ميوه فراوان است، پيست اسکي "خوشاکو" که در فصل زمستان پذيرايي دوستداران ورزش هاي زمستاني است، تاکستان ها و باغات سيب، انواع ميوه ها و توتستان ها که به صورت گسترده در سطح استان وجود دارند، تفرجگاه "فيرورق" شهرستان خوي، تفرجگاه "چشم ثريا"ي ماکو و چشمه "زلزله پسک" خوي.

منبع: کتاب ميراث فرهنگي استان آذربايجان غربي

 


موضوع : ْژئو توریسم


نویسنده :ناصر جلالت در تاریخ سه شنبه بیست و چهارم اسفند 1389     

ژئو سایت فسیلی مراغه

چكيده:

      جایگاه های زمین شناسی یا ژئوسایت ها شواهدی کلیدی لحظات یا دوره های خاصی از تاریخ زمین اند که در آموزش عمومی علوم زمین و مفاهیم زیست محیطی نقش بسیار مهمی دارند. ژئوسایت ها همچنین ابزاری برای توسعه پایدار و حفاظت اند، در عین حال یادآوری میکنندکه بخش هایی تجدید ناپذیر کره زمین اند .بدیهی است ژئوسایت ها از دید گاه زیبایی شناسی و ژئوتوریسم حائز اهمیت است .منطقه فسیلی( سازند غیر رسمی) مراغه در دامنه سهند به سبب دارا بودن تنوع فسیلی مهره داران در مجامع علمی دنیا از اهمیت خاصی برخوردار است که حفظ و حمایت و بهره برداری پایدار از این سایت به عنوان میراث علوم زمین، علاوه بر حفظ محیط فیزیکی، پایداری و ارتقای فرهنگی و اقتصادی منطقه را به همراه خواهد داشت.

مقدمه:

      سایت فسیلی مراغه در نوع خود به عنوان یکی از نادرترین سایت های دنیا ازنظر فسیل پستانداران است که از سالها پیش مورد توجه مجامع علمی جهان قرار دارد. هر چند فون مراغه به عنوان حلقه مفقوده فون فسيلي پستانداران جنوب آسيا، اطلاعات ارزشمندي از حيات و شرايط اقليمي و روند تغييرات آن در اختيار مي نهد، اما به عنوان یک ژئوسایت، پتانسيل ژئوتوريسمی آن میتواند موجب جذب گردشگران داخلي و خارجي با اهداف متنوع و تنوع تور ها شده، گسترش فعالیت های هماهنگ و همخوان با منطقه، علاوه برحفظ یکپارچگی وانسجام محیط، مي تواند توسعه ی اقتصادی وارتقای سطح معیشتی مردم محلی را تامین نماید. همانگونه كه فعاليت هاي فاقد برنامه و بيش از ظرفيت منطقه و نا موزون مي تواند به از هم گسيختگي و ناپايداري و در نهايت نابودي اكوسيستم منجر گردد.

بحث:

      فون فسيلي مراغه به عنوان نخستين سايت داراي فسيل هاي كامل پستانداران نظير زرافه , كرگدن , فيل , ببر دندان شمشيري ، اسب آبی ، آنتیلوپ وگونه ها ی متعدد منقرض شده دیگر ، اولين بار توسط مسافران روسي در سال 1840 ميلادي كشف شده است ( ابریشمی ، 1384) . بخشی از منطقه فسیلی مراغه (مساحت کلی حدود 40000 هکتار برآورد گردیده) به مساحت 1250 هكتار در مراغه و در مناطق كرج آباد ( كرجاوه ) نزديك رودخانه مردق چاي ، كوپران ، شليلوند و كرمجان واقع گرديده و در سال 1383به عنوان " اثر طبيعي ملي " مورد حفاظت قرار گرفته است ( سازمان حفاظت محیط زیست ایران ، 1383) . فون مراغه به عنوان حلقه مفقوده فون فسيلي پستانداران جنوب آسيا اطلاعات ارزشمندي از حيات و شرايط اقليمي و روند تغييرات آن در اختيار مي نهد . بسیاری از محققین سازند مراغه را از مناطق مهم حاوي فسيل هاي مهره داران بخصوص پستانداران در ارواسيا مي داند که به عنوان يكي از حلقه هاي ارتباطي فوناي ساوانا ( 5/9 – 7 سال قبل) و به سبب شباهت با فوناي اروپا حائز اهميت پالئواكولوژيك و پالئوژئوگرافي است ( يعقوبي ، 1387 ). به دلیل اهمیت این سایت از دیدگاه علوم زمین ، به عنوان یک ژئوسایت برای علاقمندان به علوم زمین و گردشگران ، ژئوتوریست ها مورد بررسی قرار گیرد .

موقعیت جغرافیایی :
نهشته هاي فسيل دار مراغه به طور گسترده اي در محدوده اي با وسعت بيش از 300 كيلومتر با روند شمالي – جنوبي و حدود 500 كيلومتر با روند شرقي – غربي پخش شده اند . آتشفشان سهند با ارتفاع 3562 متر توسط اين رسوبات كه از اطراف به تبريز ، مراغه ،مياندواب و ميانه منتهي مي شود محاط شده است .
در مراغه سه زون فسيلي مهره داران تعيين شده كه اولين آنها 40000 كيلومتر مربع مساحت دارد ، محدوده غربي اين زون مراغه مي باشدو شرق آن منطقه نظر كهريزك و شمال دامنه هاي سهند و جنوب جاده مراغه – هشترود است.
زون دوم از سمت سه راهي جاده علمدار آغاز و به شرق روستاي جهانگير مي رسد ، سمت شرقي اين زون از شمال روستاي گل تپه در امتداد جاده روستا ضمن گذر از روستاهاي مغانجيق،قرطاول ، شليلوند و قيه سلطاني به روستاي كهلان ختم مي گردد. سمت جنوبي جاده مراغه – هشترود و محدوده شمالي از شمال روستاي جهانگير آغاز و به شرق قوزلوجه مي رسد و از آنجا به طرف چوان سپس به طرف شمال تا شرق روستاي آغاجري مي رسد كه در نهايت در شمال روستاي كهلان خاتمه مي يابد اين زون جهت منطقه حفاظت شده فسيلي در نظر گرفته شده است.
زون سوم تحت عنوان اثر طبيعي ملي فسيلي مراغه به مساحت 1026 هكتار با مختصات زير :

شمال 50 25 46 تا 14 26 46
36 24 37 47 24 37
شرق 14 26 46 تا 9 / 22 21 37
36 24 37 9/43 25 46
جنوب 9/ 22 21 37 تا 3/33 21 37 تا 19 20 37
9/43 25 46 7/45 24 46 3/53 23 46
غرب 1/40 23 37 تا 47 24 37
41 24 46 50 45 46
غير از مراغه در مناطق اهر، ورزقان ،شمال غرب تبريز (ايوند ) و نزديك ميانه نيز رسوبات مشابه سازند مراغه يافته شده و از روستاي آبخاراي ورزقان فسيل فيل دينوتريوم اكتشاف و استخراج گرديده است( ابريشمي ،1384) . ميرزايي با توجه به تحقيقات برنور و همكاران وسعت منطقه را بسيار بيش از اين حدس زده و بر لزوم بررسي هاي گسترده تر اصرار دارد ( ميرزايي و همكاران ،1384 ) . طبق یافته های معین وزیری در کرج آباد ( شرق مراغه ) قدیمی ترین رسوبات آهک های دریاچه ای موجود است که دارای فسیل نرم تنان آب شیرین است. وی کشف یک دندان هیپاریون از داخل طبقات لینیت دار و حضور طبقات مملو از فسیل مهره داران بر روی لایه های ذغال دار را دال بر تطابق زمانی آنها با رسوبات پونسین منطقه تبریز ذکر نموده است. وی بر خلاف دومرگان و دیگران تشکیلات رسوبی استخوان دار کرج آباد را مربوط به حداقل یک دوره قدیمی تر از پلیوسن ( حداقل پونسین) می داند( معین وزیری ،1356) . درویش زاده نیز با توجه به پیدایش یک دندان هیپاریون در منطقه باغ میشه سن لایه ها را پونسین معرفی می کند وی با توجه به مواد تشکیل دهنده رسوبات روی فسیل ها ( حاصل شستشوی خاکستر و قطعات آتشفشانی ) ، این مواد را متعلق به ارتفاع 0 200-1800 متر دانسته که پس از شستشو و حمل در ارتفاع 1600 و نیز در مواردی در ارتفاع 1500-1350 قرار گرفته اند. او همچنین افق های متفاوت در سازند غیر رسمی مراغه را ناشی از فعالیت های آتشفشانی و پیدایش لاهارا های آتشفشانی با سنین مختلف می داند (درویش زاده ،1380). مطابق بررسي هاي ميداني قبل از تجمع آثار قسيلي مهره داران لايه توف پاميسي سفيد رنگ در بين طبقات ديده مي شود كه نشانگر فعاليت هاي انفجاري و توسعه نهشته هاي موجي ، لاهارها و توف هاي بارشي اسيدي است كه شايد با مسموم كردن محيط مرگ دسته جمعي گروه هاي جانوري مستقر در محل يا در حال كوچ را سبب شده اند .
منطقه فسيل دار شامل اهر ، ورزقان و ايوند در شمال غرب كوه هاي مورو ، ممقان در غرب و شمال غرب سهند و دامنه هاي شمالي سهند ( باسمنج و .. ) مي باشند . در مناطقي كه شيب موفولوژيك كم بوده يا مركز آتشفشاني با يخچالهاي طبيعي فاصله زيادي داشته اند ، شانس برخورد به نمونه هاي كامل فسيلي بيشتر است . بررسي نهشته هاي قاعده اي نهشته هاي واجد آثار مهره داران از اهميت خاصي برخوردار است . هر چقدر جورشدگي ، گرد شدگي و بلوغ بافتي رسوبات قاعده فسيل دار بيشتر باشد شانس دست يابي به نمونه هاي كامل فسيلي بيشتر و برعكس مشاهده رسوباتي كه در آنها جورشدگي و گرد شدگي ذرات كم و بلوغ بافتي در آنها مشاهده نشود مبين جريانات شديد سطحي و حاكي از شيب مورفولوژيك زياد منطقه و يا انرژي زياد جريانات سطحي مي باشد كه باعث حمل آثار فسيلي شده و شانس برخورد به نمونه هاي كامل را كاهش مي دهد( ابريشمي ، 1384 ).

ژئوسایت و ژئوتوریسم
از دیدگاه های مختلف و توسط محققین گوناگون برای واژه های نسبتا جدید ژئوسایت و ژئوتوریسم تعاریف متعددی ارایه شده . از دیدگاه داولینگ و نیو سام متخصصین بنام، یک ژئوسایت می تواند یک چشم انداز ، دسته ای از اشکال متنوع ناهمواری های سطح زمین ( لند فورم ها ) یا یک لند فورم منفرد ، یک رخنمون سنگی ، نیز لایه های فسیل دار و یا یک فسیل خاص باشد است که نه تنها در مناطق طبیعی مثل پارک های ملی بلکه در اراضی کشاورزی و حتی در شهر ها نیز نمونه هایی از آنها را می توان یافت(داولینگ و نیو سام ، 2006). گری با استفاده از تعریف کوی و ویمبلدون (1994) ژئوسایت ها را اولامهم از دیدگاه زمین شناسی جهان مثلا مراحل مهم تاریخ زمین ، فرایند های مهم زمین شناسی در توسعه لند فرم ها ، مثل فوران آتشفشانی ، فرسایش، رسوبگذاری و نظیر آنها و سیماهای مهم ژئومورفولوژیک یا جغرافیای طبیعی از جمله آتشفشان ها می داند( گری،2004 ) .
فری در همایش سازمان زمین شناسی آلمان واژه ی ژئوتوریسم را همکاری میان رشته ای درون یک رشته ی اقتصادی ، نتیجه بخش و به سرعت پیشرونده ، یک بخش جدید تجاری و کارآفرینی با ماموریت تبادل و انتقال علوم زمین و ارائه ی تصویر کلی آن به توده ی مردم تعریف کرد. نیوسام و داولینگ ژئوتوریسم را فرصتی برای رهایی مناطق حساس اکولوژیک معرفی می کنند که مورد بهره برداری بیرویه قرار گرفته به تعبیر آنان ژئوتوریسم از نظر اکولوژیک پایدار ، از نظر زیست محیطی دانش آموخته و از نظر منطقه ای مفید ارزیابی شده است (داولینگ و نیوسام ،2006 ). شبکه جهانی ژئوپارک ها ژئوتوریسم را توریسمی معنی می کند که با استفاده از امکانات محلی و کمک مردم بومی توسعه می یابد شاید بتوان رشد و توسعه اقتصادی را ملموس ترین تاثیر ژئوتوریسم و ژئوپارک بر یک منطقه ارزیابی می کند(شبکه جهانی ژئوپارک ها).

طبقه بندی ژئوسایت فسیلی مراغه :
امری کاظمی پديده‌هاى زمين شناسى ايران يا سايت‌هاى ميراث زمين شناسى را از نظر ميزان اهميت و ارزش به سه گروه اصلى تقسيم نموده : سايت‌هاى منطقه‌اى – سايت‌هاى ملى و سايت‌هاى بين‌المللي . ( امری کاظمی ، 1385 ).
خوشرفتار تقسیم بندی ده گانه رینارد و لوگان (2004) از ژئوسایت ها شامل ژئوسایت های ساختمانی ، دیرینه شناسی ، رسوب شناسی ، کانی شناسی ، چینه شناسی ، ژئومورفولوژیک ، هیدرولوژیک ، غارشناسی ، زمین شناسی تاریخی و زمین شناسی فرهنگی نام می برد ( خوشرفتار ، 1387)
نبوی در طبقه بندی خود پدیده های زمین شناسی را بر پایه ارزش آنها برای گروههای سنی و کاری و گیرایی برای گردشگران به 6 گروه شامل : 1- بی همتایی 2- تک پدیده استانی 3- کمیاب بودن 4- الگو و شناساگر 5- چند گونگی و 6- نونده تقسیم کرده است .
سازمان حفاظت محيط زيست ايران در راستاي حفاظت از منابع و مطابق طبقه بندي آي يو سي ان مناطقي را تحت چهار عنوان پارك ملي واثر طبيعي ملي پناهگاه حيات وحش و منطقه حفاظت شده مديريت مي كند . اثر طبیعی ملی به خاطر کمیابی سرشتی ، کیفیت زیبایی شناسی و یا اهمیت فرهنگی مورد حفاظت قرار می گیرد که می تواند شامل سیماهای طبیعی ، سیماهای دریایی ، سیماهای فرهنگی باشد.
نکوئی صدری و فیضی زاده در پهنه بندی ژئوتوریسمی کشور طبقه ژئوتوریسم زمین شناسی و ژئومورفولوژی ، معادن ، ماجراجویانه و و رزشی ، انسان شناسی و فسیلی ، ماجراجویانه و ژئوتوریسم در محدوده ی یک ژئوپارک مشخص نموده اند .
همانگونه که مشاهده می کنید مطابق تقسیم بندی امری کاظمی سایت مراغه در دو گروه ملی و بین المللی قرار گرفته و دارای اهمیت کشوری و جهانی است زیرا در کشور بى همتا بوده و به همین دلیل تحت عنوان « اثر طبیعی ملی سایت فسیلی مراغه» در فهرست آثار طبيعى ملی کشور به ثبت رسیده است . از سوی دیگر این سایت يکى از معدود پديده‌ها از اين نوع در جهان وحفاظت آن بسيار
جدول طبقه بندی سایت فسیلی مراغه در طبقه بندی های مختلف


.

مهم تلقی و با ثبت در فهرست ميراث طبيعى يونسکو يا فهرست ژئوپارک ‌هاى تحت حفاظت يونسکو توجه و مشارکت جهانى به حمایت آن جلب خواهد شد. ای فرایند با ارتقای اعتبار کشور و منطقه در مبحث گردشگری بين المللى ، پيامدهايى از جمله افزايش ميزان گردشگران، ورود ارز به کشور، دريافت کمک ها و بودجه‌هاى حفاظتى از يونسکو و ارتقاى جايگاه کشور از ديدگاه گردشگرى را به دنبال خواهد داشت. از طرف موجب بالاتر رفتن حساسيت در موضوع حفاظت و افزايش مسئوليت دولت و مقامات محلى در حفظ و حراست از اين اثر خواهد شد.
در مقایسه به تقسیم بندی خوشرفتار در گروه دیرینه شناسی و براساس طبقه بندی نبوی با مشخصات سه گروه بی همتایی ، کمیاب بودن و الگو و شناساگر در رابطه با پهنه بندی نکوئی و فیضی زاده با ژئوتوریسم اسان شناسی و فسیلی و براساس طبقه بندی آي يو سي ان سیمایی طبیعی باکمیابی سرشتی است .
علیرغم ارزش های غیر قابل انکار ، سایت مراغه با تهدیدات متعددی روبروست :
1-عدم وجود طرح مدیریت درخور (با وجود ثبت در فهرست آثار طبیعی ملی ) 2- مالکیت خصوصی اراضی و کاربری ناهمخوان این اراضی 3- عدم معرفی سایت در سطوح منطقه ای ، ملی و بین المللی
4- استخراج و حمل و نگهداری نمونه ها در شرایط نامناسب 5- عدم هماهنگی فرا سازمانی


1- فسيل جمجمه انتيلوپ



2- فسيل شاخ کرگدن



3- فسيل عاج فيل



4- پژوهش در سايت



5- نمايي از سايت



6- عاج فيل



7- فک کرگدن



8- محدوده سايت

   نتيجه گيري:
      ژئوسايت فسیلی مراغه به دليل ارزش هاي 1- دیرینه شناسی 2- بی همتايي 3- کمیابي 4- شناساگر بودن 5- درجه اهمیت ملی و بین المللی 6 - قابلیت ثبت در میراث طبیعی یونسکو و فهرست ژئوپارک های جهانی را داراي اهميت ويژه است . ثبت جهاني منطقه علاوه بر جلب همكاري هاي مادی و کارشناسی بين المللي ، با افزايش ورود گردشگران به ويژه ژئوتوريست به منطقه و ايجاد مشاغل و فرصت هاي شغلي جديد ، ارتقاي کمی و کیفی سطح زندگی در منطقه همراه است و اين مهم بدون امکان پذیر نخواهد بود مگر اینکه همکاری و هماهنگی ارگانها و سازمان های دولتی و مردم نهاد در راستای ثبت ژئوسایت مراغه در فهرست های بین المللی به عنوان میراث زمین و ژئوپارک بکار گرفته شود.

 


موضوع : ْژئو توریسم


نویسنده :ناصر جلالت در تاریخ سه شنبه بیست و چهارم اسفند 1389     

قافلانکوه و قلعه دختر میانه

چكيده:

در 15 كيلومتري شهر میانه، کوه هایی وجود دارد که منظره جالب و دیدنی زمین شناسی را به وجود آورده، که قلعه دختر و قافلانکوه نام دارند. بر روي صخره های ریولیتی و ایگنمبریتی، قلعه ای به شكل كثيرالاضلاع غير منظم به نام قلعه دختر ساخته شده است. در قسمت شرقی قلعه دختر جائي كه رودخانه قزل اوزن به دامنه شرقي قافلانكوه مي رسد، پل محكم و زيبائي احداث شده كه به پل دختر معروف است. براساس‌ ويژگى‌هاى کوه قلعه دختر در رده ‌چند گونگی قرار مى‌گيرد. با توجه به ویژگیهای زمین شناسی و باستانی این جاذبه ژئوتوریسمی در سایت ملی قرار می گیرد. کوه قلعه دختردر اثر فعالیت های ماگماتیسم ایجادشده و باتوجه به باستانی بودن قلعه دختر، در رده زمین شناسی – باستان شناسی قرار میگیرد.

مقدمه:

زمین گردشگری یکی از جدیدترین انواع گردشگری است که زیر شاخه بوم گردشگری(اکوتوریسم) بوده و بعد از آن موضوع زمین پارکها از سال 2000میلادی مورد توجه یونسکو قرار گرفت.گردشگری از عوامل اصلی توسعه پایدار در سطوح اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی است. ژئوتوریسم زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که محل مورد بازدید برای نسل‌های آینده هم همان‌ طور باقی مانده و قابل استفاده باشد. توسعه پایدار بر سه اصل پایداری بوم شناختی، پایداری اجتماعی – فرهنگی و پایداری اقتصادی است. پایداری بوم شناختی تضمین کننده آن است که توسعه با حفظ فرایندهای اساسی زیست محیطی، تنوع و گونه‌های زیستی سازگار باشد. پایداری اجتماعی – فرهنگی تضمین می‌کند که توسعه با فرهنگ و ارزش‌های مردمی که متأثر از آن هستند، سازگار بوده و هویت جامعه را حفظ کند و پایداری اقتصادی تضمین می‌کند که توسعه واجد کارآیی اقتصادی بوده و منابع به ترتیبی اداره بشوند که بتوانند پشتیبان نسل‌های آینده باشد[4]. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که محل مورد بازدید برای نسل‌های آینده هم همان‌طور باقی مانده و قابل استفاده باشد [5]. ژئوتوریسم این امکان را برای محققان و بهره‌برداران به وجود آورده‌ است که بتوانند محیط را بهتر و کیفیت بازدید را ارتقاء دهند، بطوری که دخالت انسان در زمین منجر به نشان دادن برجستگی ویژه و تازه‌ای از طبیعت گردد [3]. ایران با طبیعت گسترده و بی‌نظیر، اقلیم متنوع و ویژگی‌های زمین شناسی گوناگون و تنوع زیست محیطی – فرهنگی با هویت ویژه می‌تواند از پدیده‌های جغرافیایی (ژئوتوپ‌ها) در سراسر کشور مانند غارها، تنگه‌ها، دره‌ها، مناطق فسیلی، دره‌های نشستی، شکاف‌های بزرگ زمین شناسی، سازندهای زمین شناختی، گل‌فشان‌ها، زمین‌های کارستیک، انواع کانی‌ها، هرم‌های ماسه‌ای، سواحل صخره‌ای – سنگی، معادن باستانی، کلوت‌ها و غیره بعنوان میراث‌های زمین شناختی در قالب ژئوپارک‌های متعدد به عنوان ابزاری کار ساز در راستای توسعه توریسم مورد استفاده قرار دهد.

شکل(1): نقشه راههاي منطقه مورد مطالعه
بحث:
در پانزده كيلومتري شهر میانه ، کوه هایی وجود دارد که منظره جالب و دیدنی زمین شناسی را به وجود آورده، که قلعه دختر و قافلانکوه نام دارند (اشکالE 2A,2).جنس کوه قلعه دختر از ایگنمبریت (باترکیب ریولیت ) می باشد. در این سنگها ساخت های جالب زمین شناسی از جمله تافونی، جریانی شدید و فرسایش پوست پیازی دیده می شود(اشکال A,B,C,D2 ) همچنین از کوه قلعه دختر (شکلA2) می توان به عنوان مکان مناسبی برای صخره نوردی استفاده کرد. بین قافلانکوه و کوه قلعه دختر رودخانه قزل اوزن جاری است، که از کوه های کردستان سرچشمه می گیرند. بر روی رودخانه قزل اوزن پلی احداث شده که امکان رفتن به قافلانکوه را برای علاقه مندان به کوه نوردی و دیدن پدیده های جالب زمین شناسی را میسر نموده است. دره ای که پشت کوه قلعه دختر واقع شده است، میتوان سکانسی از سنگ های آتشفشانی (ریولیت، ایگنمبریت، داسیت، توف، ابسیدین و پرلیت) و همچنین انواعی مختلفی از آگات ها (گل کلمی، ستاره ای، ژئود و غیره ) (شکل H2) و دانه های کروی شکلی در ایگنمبریت های منطقه مشاهده نمود. بر روي صخره های ریولیتی و ایگنمبریتی، قلعه ای به شكل كثيرالاضلاع غير منظم ساخته شده است به نام قلعه دختر،که این دژ مشتمل بر سه قسمت است: طبقه اول دیواری یكسره و در طبقه دوم حفاظ داخلی و طبقه سوم مقر اصلی فرماندهی می باشد. بنای این قلعه مربوط به قرن 7 هجری است(شکل F2). اما از بین این قلعه های دختر زیبای ایران، تنها قلعه دختر میانه غریب افتاده است و هیچ کس در صدد بازدید از این بنای زیبای گردشگری کشور نیست. در بين راه زنجان ميانه، جائي كه رودخانه قزل اوزن به دامنه شرقي قافلانكوه مي رسد، پل محكم و زيبائي احداث شده كه به پل دختر معروف است (شکل G2). تاريخ بناي اوليه پل معلوم نيست و بخشي از كتيبه اي كه حاكي از تاريخ بناي اوليه و باني آن بوده، از بين رفته است. عده اي از باستان شناسان پايه هاي پل را متعلق به عهد ساساني يا قبل از آن مي دانند. باتوجه به معماري پل و ويژگيهاي آن مي توان تاريخ ساختمان اصلي آن را متعلق به قرن هشتم هجري دانست .پل دختر داراي سه طاق بزرگ و پايه هاي سنگي عريضي است كه دهانه وسطي نسبت به دهانه هاي طرفين بزرگتر و داراي طاقي بلندتر است. به همين سبب گذرگاه پل از وسط داراي شيب ملايم به دو طرف كناره پل است. آبراه هاي طرفين پل به شكل مثلث و از سنگ ساخته شده و در بالاي آن طاق نماهاي كم عمقي به چشم مي خورد كه دهليزها در ميان آن جاي گرفته اند.
دسته بندى پديده زمين شناسى قلعه دختر
از لحاظ کارشناسى هر جاذبه گردشگرى زمين‌شناسى بر اساس ارزش و اهميت آن و همچنين ميزان گيرايى براى جذب جهانگردان داراى رتبه‌اى مى‌باشد [2]. در اين مقاله جهت تعيين رتبه قلعه دختر 3 طبقه‌بندى استفاده شده است:
الف) طبقه‌بندى پيشنهادى (نبوى، 1378)
دراين طبقه‌بندى پديده‌هاى زمين‌شناسى بر پايه ارزش آنها براى گروههاى سنى و کارى و همچنين گيرايى آنها براى گردشگران درون مرزى و برون مرزى به 6 گروه‌: بى همتا بودن، تک پديده استانى، کمياب بودن، الگو و شناساگر، چند گونگى و قدمت تقسيم شده است. براساس‌ ويژگى‌هاى کوه قلعه دختر در رده ‌چند گونگی قرار مى‌گيرد. چشم انداز زیبای این کوه مناظر چشم نوازی را بوجود آورده است که با داشتن راه آسفالت مسیر راه دکل مخابرات که از کنار چشم انداز و دره فراخ قلعه می گذرد، بهره برداری گردشگری از آن را بسیار آسان کرده است.
ساير ويژگى‌هاى اين پديده زمين‌شناسى بر اساس طبقه‌بندى پيشنهادى [6] در جدول1: قلعه دختر بر اساس طبقه‌بندى [6]

ب) طبقه بندى پيشنهادى (امری کاظمی، 1385)
در این طبقه بندی بطور کلى پديده‌هاى زمين شناسى ايران يا سايت‌هاى ميراث زمين شناسى از نظر ميزان اهميت و ارزش به سه گروه اصلى: (1) سايت‌هاى منطقه‌اى، (2) سايت‌هاى ملى و (3) سايت‌هاى بين‌المللى تقسيم شده است.
با توجه به ویژگیهای زمین شناسی و باستانی این جاذبه ژئوتوریسمی در گروه دوم قرار می گیرد. اين گروه، پديده‌هايى هستند که در کشور نمونه‌هاى ديگرى از آن نيز مشاهده مى‌شود و از اين رو داراى ويژگى منحصربفرد و يکتايى در کشور نيستند اما براى بهره‌بردارى‌هاى در سطح کشوری و توريسم منطقه ای کاربرد داشته و از اين رو داراى اهميت هستند.
ج) طبقه بندى براساس نحوه تشکيل و ماهيت (امری کاظمی، 1385) [1]
در این طبقه بندی پديده‌هاى زمين شناسى بر اساس نحوه تشکيل و ماهيت خود به گروه‌هاى مختلفى تقسيم بندى شده است. يکى از اين دسته بندى‌ها، پديده‌ها را به گرو‌ه‌هاى:
(1) ماگماتيسم، (2) فرسايش، (3) تکتونيک و زمين ساخت، (4) زمين شناسى مهندسى و زيست محيطى، (5) مرتبط با اکوتوريسم، (6) رسوب شناسى و (7) باستان - زمين شناسى، تقسيم مى کند.
ایگنمبریت های منطقه قلعه دختردر اثر فعالیت های ماگماتیسم ایجادشده و قلعه دختر که یک قلعه باستانی است پس با این تفاسیر منطقه در دسته هفت قرار می گیرد.

شکل(2) A- نمايي کوه قلعه دختر که مي توان براي صخره نوردي استفاده شود B - ساخت تافوني در منطقه قلعه دختر C- ساخت جرياني شديد در ريوليتهاي منطقه D- فرسايش پوست پيازي E- نمايي از قافلانکوه و پل براي کوهن
 نتيجه گيري:
     منطقه قلعه دختر، قافلانکوه در حدود 15کیلومتری جنوب شرق شهر میانه در استان آذربایجان‌شرقی قرار داشته است. به علت داشتن جاذبه‌های مختلف و بی‌نظیر خود ازجمله آثار باستانی قلعه دختر و پل دختر و همچنین از ساختارهای زیبای زمین شناسی مانند ساختار های تافونی، جریانی شدید صخره های که نوردی و پوست پیازی و داشتن انواعی از آگاتها مورد توجه ویژه قرار می گیرد. آب هوای مطبوع، طبیعت بسیار زیبا و در کنار آن رودخانه‌ قزل اوزن که از کوه‌های کردستان سرچشمه می گیرد و دارای اهمیت گردشگری بسيار زیاد است و می‌تواند به یکی از مناطق معروف توریستی در ایران تبدیل شود.

 


موضوع : ْژئو توریسم


نویسنده :ناصر جلالت در تاریخ سه شنبه بیست و چهارم اسفند 1389