X
تبلیغات
زمین شناسی دانشگاه تبریز - ژئو سایت فسیلی مراغه
زمین شناسی دانشگاه تبریز
تبلیغات
درباره ما


ناصر جلالت ٍ <-BlogAbout->
ایمیل :
نویسنده

ساعت
پیوندهای روزانه
اطلاعات

ژئو سایت فسیلی مراغه

چكيده:

      جایگاه های زمین شناسی یا ژئوسایت ها شواهدی کلیدی لحظات یا دوره های خاصی از تاریخ زمین اند که در آموزش عمومی علوم زمین و مفاهیم زیست محیطی نقش بسیار مهمی دارند. ژئوسایت ها همچنین ابزاری برای توسعه پایدار و حفاظت اند، در عین حال یادآوری میکنندکه بخش هایی تجدید ناپذیر کره زمین اند .بدیهی است ژئوسایت ها از دید گاه زیبایی شناسی و ژئوتوریسم حائز اهمیت است .منطقه فسیلی( سازند غیر رسمی) مراغه در دامنه سهند به سبب دارا بودن تنوع فسیلی مهره داران در مجامع علمی دنیا از اهمیت خاصی برخوردار است که حفظ و حمایت و بهره برداری پایدار از این سایت به عنوان میراث علوم زمین، علاوه بر حفظ محیط فیزیکی، پایداری و ارتقای فرهنگی و اقتصادی منطقه را به همراه خواهد داشت.

مقدمه:

      سایت فسیلی مراغه در نوع خود به عنوان یکی از نادرترین سایت های دنیا ازنظر فسیل پستانداران است که از سالها پیش مورد توجه مجامع علمی جهان قرار دارد. هر چند فون مراغه به عنوان حلقه مفقوده فون فسيلي پستانداران جنوب آسيا، اطلاعات ارزشمندي از حيات و شرايط اقليمي و روند تغييرات آن در اختيار مي نهد، اما به عنوان یک ژئوسایت، پتانسيل ژئوتوريسمی آن میتواند موجب جذب گردشگران داخلي و خارجي با اهداف متنوع و تنوع تور ها شده، گسترش فعالیت های هماهنگ و همخوان با منطقه، علاوه برحفظ یکپارچگی وانسجام محیط، مي تواند توسعه ی اقتصادی وارتقای سطح معیشتی مردم محلی را تامین نماید. همانگونه كه فعاليت هاي فاقد برنامه و بيش از ظرفيت منطقه و نا موزون مي تواند به از هم گسيختگي و ناپايداري و در نهايت نابودي اكوسيستم منجر گردد.

بحث:

      فون فسيلي مراغه به عنوان نخستين سايت داراي فسيل هاي كامل پستانداران نظير زرافه , كرگدن , فيل , ببر دندان شمشيري ، اسب آبی ، آنتیلوپ وگونه ها ی متعدد منقرض شده دیگر ، اولين بار توسط مسافران روسي در سال 1840 ميلادي كشف شده است ( ابریشمی ، 1384) . بخشی از منطقه فسیلی مراغه (مساحت کلی حدود 40000 هکتار برآورد گردیده) به مساحت 1250 هكتار در مراغه و در مناطق كرج آباد ( كرجاوه ) نزديك رودخانه مردق چاي ، كوپران ، شليلوند و كرمجان واقع گرديده و در سال 1383به عنوان " اثر طبيعي ملي " مورد حفاظت قرار گرفته است ( سازمان حفاظت محیط زیست ایران ، 1383) . فون مراغه به عنوان حلقه مفقوده فون فسيلي پستانداران جنوب آسيا اطلاعات ارزشمندي از حيات و شرايط اقليمي و روند تغييرات آن در اختيار مي نهد . بسیاری از محققین سازند مراغه را از مناطق مهم حاوي فسيل هاي مهره داران بخصوص پستانداران در ارواسيا مي داند که به عنوان يكي از حلقه هاي ارتباطي فوناي ساوانا ( 5/9 – 7 سال قبل) و به سبب شباهت با فوناي اروپا حائز اهميت پالئواكولوژيك و پالئوژئوگرافي است ( يعقوبي ، 1387 ). به دلیل اهمیت این سایت از دیدگاه علوم زمین ، به عنوان یک ژئوسایت برای علاقمندان به علوم زمین و گردشگران ، ژئوتوریست ها مورد بررسی قرار گیرد .

موقعیت جغرافیایی :
نهشته هاي فسيل دار مراغه به طور گسترده اي در محدوده اي با وسعت بيش از 300 كيلومتر با روند شمالي – جنوبي و حدود 500 كيلومتر با روند شرقي – غربي پخش شده اند . آتشفشان سهند با ارتفاع 3562 متر توسط اين رسوبات كه از اطراف به تبريز ، مراغه ،مياندواب و ميانه منتهي مي شود محاط شده است .
در مراغه سه زون فسيلي مهره داران تعيين شده كه اولين آنها 40000 كيلومتر مربع مساحت دارد ، محدوده غربي اين زون مراغه مي باشدو شرق آن منطقه نظر كهريزك و شمال دامنه هاي سهند و جنوب جاده مراغه – هشترود است.
زون دوم از سمت سه راهي جاده علمدار آغاز و به شرق روستاي جهانگير مي رسد ، سمت شرقي اين زون از شمال روستاي گل تپه در امتداد جاده روستا ضمن گذر از روستاهاي مغانجيق،قرطاول ، شليلوند و قيه سلطاني به روستاي كهلان ختم مي گردد. سمت جنوبي جاده مراغه – هشترود و محدوده شمالي از شمال روستاي جهانگير آغاز و به شرق قوزلوجه مي رسد و از آنجا به طرف چوان سپس به طرف شمال تا شرق روستاي آغاجري مي رسد كه در نهايت در شمال روستاي كهلان خاتمه مي يابد اين زون جهت منطقه حفاظت شده فسيلي در نظر گرفته شده است.
زون سوم تحت عنوان اثر طبيعي ملي فسيلي مراغه به مساحت 1026 هكتار با مختصات زير :

شمال 50 25 46 تا 14 26 46
36 24 37 47 24 37
شرق 14 26 46 تا 9 / 22 21 37
36 24 37 9/43 25 46
جنوب 9/ 22 21 37 تا 3/33 21 37 تا 19 20 37
9/43 25 46 7/45 24 46 3/53 23 46
غرب 1/40 23 37 تا 47 24 37
41 24 46 50 45 46
غير از مراغه در مناطق اهر، ورزقان ،شمال غرب تبريز (ايوند ) و نزديك ميانه نيز رسوبات مشابه سازند مراغه يافته شده و از روستاي آبخاراي ورزقان فسيل فيل دينوتريوم اكتشاف و استخراج گرديده است( ابريشمي ،1384) . ميرزايي با توجه به تحقيقات برنور و همكاران وسعت منطقه را بسيار بيش از اين حدس زده و بر لزوم بررسي هاي گسترده تر اصرار دارد ( ميرزايي و همكاران ،1384 ) . طبق یافته های معین وزیری در کرج آباد ( شرق مراغه ) قدیمی ترین رسوبات آهک های دریاچه ای موجود است که دارای فسیل نرم تنان آب شیرین است. وی کشف یک دندان هیپاریون از داخل طبقات لینیت دار و حضور طبقات مملو از فسیل مهره داران بر روی لایه های ذغال دار را دال بر تطابق زمانی آنها با رسوبات پونسین منطقه تبریز ذکر نموده است. وی بر خلاف دومرگان و دیگران تشکیلات رسوبی استخوان دار کرج آباد را مربوط به حداقل یک دوره قدیمی تر از پلیوسن ( حداقل پونسین) می داند( معین وزیری ،1356) . درویش زاده نیز با توجه به پیدایش یک دندان هیپاریون در منطقه باغ میشه سن لایه ها را پونسین معرفی می کند وی با توجه به مواد تشکیل دهنده رسوبات روی فسیل ها ( حاصل شستشوی خاکستر و قطعات آتشفشانی ) ، این مواد را متعلق به ارتفاع 0 200-1800 متر دانسته که پس از شستشو و حمل در ارتفاع 1600 و نیز در مواردی در ارتفاع 1500-1350 قرار گرفته اند. او همچنین افق های متفاوت در سازند غیر رسمی مراغه را ناشی از فعالیت های آتشفشانی و پیدایش لاهارا های آتشفشانی با سنین مختلف می داند (درویش زاده ،1380). مطابق بررسي هاي ميداني قبل از تجمع آثار قسيلي مهره داران لايه توف پاميسي سفيد رنگ در بين طبقات ديده مي شود كه نشانگر فعاليت هاي انفجاري و توسعه نهشته هاي موجي ، لاهارها و توف هاي بارشي اسيدي است كه شايد با مسموم كردن محيط مرگ دسته جمعي گروه هاي جانوري مستقر در محل يا در حال كوچ را سبب شده اند .
منطقه فسيل دار شامل اهر ، ورزقان و ايوند در شمال غرب كوه هاي مورو ، ممقان در غرب و شمال غرب سهند و دامنه هاي شمالي سهند ( باسمنج و .. ) مي باشند . در مناطقي كه شيب موفولوژيك كم بوده يا مركز آتشفشاني با يخچالهاي طبيعي فاصله زيادي داشته اند ، شانس برخورد به نمونه هاي كامل فسيلي بيشتر است . بررسي نهشته هاي قاعده اي نهشته هاي واجد آثار مهره داران از اهميت خاصي برخوردار است . هر چقدر جورشدگي ، گرد شدگي و بلوغ بافتي رسوبات قاعده فسيل دار بيشتر باشد شانس دست يابي به نمونه هاي كامل فسيلي بيشتر و برعكس مشاهده رسوباتي كه در آنها جورشدگي و گرد شدگي ذرات كم و بلوغ بافتي در آنها مشاهده نشود مبين جريانات شديد سطحي و حاكي از شيب مورفولوژيك زياد منطقه و يا انرژي زياد جريانات سطحي مي باشد كه باعث حمل آثار فسيلي شده و شانس برخورد به نمونه هاي كامل را كاهش مي دهد( ابريشمي ، 1384 ).

ژئوسایت و ژئوتوریسم
از دیدگاه های مختلف و توسط محققین گوناگون برای واژه های نسبتا جدید ژئوسایت و ژئوتوریسم تعاریف متعددی ارایه شده . از دیدگاه داولینگ و نیو سام متخصصین بنام، یک ژئوسایت می تواند یک چشم انداز ، دسته ای از اشکال متنوع ناهمواری های سطح زمین ( لند فورم ها ) یا یک لند فورم منفرد ، یک رخنمون سنگی ، نیز لایه های فسیل دار و یا یک فسیل خاص باشد است که نه تنها در مناطق طبیعی مثل پارک های ملی بلکه در اراضی کشاورزی و حتی در شهر ها نیز نمونه هایی از آنها را می توان یافت(داولینگ و نیو سام ، 2006). گری با استفاده از تعریف کوی و ویمبلدون (1994) ژئوسایت ها را اولامهم از دیدگاه زمین شناسی جهان مثلا مراحل مهم تاریخ زمین ، فرایند های مهم زمین شناسی در توسعه لند فرم ها ، مثل فوران آتشفشانی ، فرسایش، رسوبگذاری و نظیر آنها و سیماهای مهم ژئومورفولوژیک یا جغرافیای طبیعی از جمله آتشفشان ها می داند( گری،2004 ) .
فری در همایش سازمان زمین شناسی آلمان واژه ی ژئوتوریسم را همکاری میان رشته ای درون یک رشته ی اقتصادی ، نتیجه بخش و به سرعت پیشرونده ، یک بخش جدید تجاری و کارآفرینی با ماموریت تبادل و انتقال علوم زمین و ارائه ی تصویر کلی آن به توده ی مردم تعریف کرد. نیوسام و داولینگ ژئوتوریسم را فرصتی برای رهایی مناطق حساس اکولوژیک معرفی می کنند که مورد بهره برداری بیرویه قرار گرفته به تعبیر آنان ژئوتوریسم از نظر اکولوژیک پایدار ، از نظر زیست محیطی دانش آموخته و از نظر منطقه ای مفید ارزیابی شده است (داولینگ و نیوسام ،2006 ). شبکه جهانی ژئوپارک ها ژئوتوریسم را توریسمی معنی می کند که با استفاده از امکانات محلی و کمک مردم بومی توسعه می یابد شاید بتوان رشد و توسعه اقتصادی را ملموس ترین تاثیر ژئوتوریسم و ژئوپارک بر یک منطقه ارزیابی می کند(شبکه جهانی ژئوپارک ها).

طبقه بندی ژئوسایت فسیلی مراغه :
امری کاظمی پديده‌هاى زمين شناسى ايران يا سايت‌هاى ميراث زمين شناسى را از نظر ميزان اهميت و ارزش به سه گروه اصلى تقسيم نموده : سايت‌هاى منطقه‌اى – سايت‌هاى ملى و سايت‌هاى بين‌المللي . ( امری کاظمی ، 1385 ).
خوشرفتار تقسیم بندی ده گانه رینارد و لوگان (2004) از ژئوسایت ها شامل ژئوسایت های ساختمانی ، دیرینه شناسی ، رسوب شناسی ، کانی شناسی ، چینه شناسی ، ژئومورفولوژیک ، هیدرولوژیک ، غارشناسی ، زمین شناسی تاریخی و زمین شناسی فرهنگی نام می برد ( خوشرفتار ، 1387)
نبوی در طبقه بندی خود پدیده های زمین شناسی را بر پایه ارزش آنها برای گروههای سنی و کاری و گیرایی برای گردشگران به 6 گروه شامل : 1- بی همتایی 2- تک پدیده استانی 3- کمیاب بودن 4- الگو و شناساگر 5- چند گونگی و 6- نونده تقسیم کرده است .
سازمان حفاظت محيط زيست ايران در راستاي حفاظت از منابع و مطابق طبقه بندي آي يو سي ان مناطقي را تحت چهار عنوان پارك ملي واثر طبيعي ملي پناهگاه حيات وحش و منطقه حفاظت شده مديريت مي كند . اثر طبیعی ملی به خاطر کمیابی سرشتی ، کیفیت زیبایی شناسی و یا اهمیت فرهنگی مورد حفاظت قرار می گیرد که می تواند شامل سیماهای طبیعی ، سیماهای دریایی ، سیماهای فرهنگی باشد.
نکوئی صدری و فیضی زاده در پهنه بندی ژئوتوریسمی کشور طبقه ژئوتوریسم زمین شناسی و ژئومورفولوژی ، معادن ، ماجراجویانه و و رزشی ، انسان شناسی و فسیلی ، ماجراجویانه و ژئوتوریسم در محدوده ی یک ژئوپارک مشخص نموده اند .
همانگونه که مشاهده می کنید مطابق تقسیم بندی امری کاظمی سایت مراغه در دو گروه ملی و بین المللی قرار گرفته و دارای اهمیت کشوری و جهانی است زیرا در کشور بى همتا بوده و به همین دلیل تحت عنوان « اثر طبیعی ملی سایت فسیلی مراغه» در فهرست آثار طبيعى ملی کشور به ثبت رسیده است . از سوی دیگر این سایت يکى از معدود پديده‌ها از اين نوع در جهان وحفاظت آن بسيار
جدول طبقه بندی سایت فسیلی مراغه در طبقه بندی های مختلف


.

مهم تلقی و با ثبت در فهرست ميراث طبيعى يونسکو يا فهرست ژئوپارک ‌هاى تحت حفاظت يونسکو توجه و مشارکت جهانى به حمایت آن جلب خواهد شد. ای فرایند با ارتقای اعتبار کشور و منطقه در مبحث گردشگری بين المللى ، پيامدهايى از جمله افزايش ميزان گردشگران، ورود ارز به کشور، دريافت کمک ها و بودجه‌هاى حفاظتى از يونسکو و ارتقاى جايگاه کشور از ديدگاه گردشگرى را به دنبال خواهد داشت. از طرف موجب بالاتر رفتن حساسيت در موضوع حفاظت و افزايش مسئوليت دولت و مقامات محلى در حفظ و حراست از اين اثر خواهد شد.
در مقایسه به تقسیم بندی خوشرفتار در گروه دیرینه شناسی و براساس طبقه بندی نبوی با مشخصات سه گروه بی همتایی ، کمیاب بودن و الگو و شناساگر در رابطه با پهنه بندی نکوئی و فیضی زاده با ژئوتوریسم اسان شناسی و فسیلی و براساس طبقه بندی آي يو سي ان سیمایی طبیعی باکمیابی سرشتی است .
علیرغم ارزش های غیر قابل انکار ، سایت مراغه با تهدیدات متعددی روبروست :
1-عدم وجود طرح مدیریت درخور (با وجود ثبت در فهرست آثار طبیعی ملی ) 2- مالکیت خصوصی اراضی و کاربری ناهمخوان این اراضی 3- عدم معرفی سایت در سطوح منطقه ای ، ملی و بین المللی
4- استخراج و حمل و نگهداری نمونه ها در شرایط نامناسب 5- عدم هماهنگی فرا سازمانی


1- فسيل جمجمه انتيلوپ



2- فسيل شاخ کرگدن



3- فسيل عاج فيل



4- پژوهش در سايت



5- نمايي از سايت



6- عاج فيل



7- فک کرگدن



8- محدوده سايت

   نتيجه گيري:
      ژئوسايت فسیلی مراغه به دليل ارزش هاي 1- دیرینه شناسی 2- بی همتايي 3- کمیابي 4- شناساگر بودن 5- درجه اهمیت ملی و بین المللی 6 - قابلیت ثبت در میراث طبیعی یونسکو و فهرست ژئوپارک های جهانی را داراي اهميت ويژه است . ثبت جهاني منطقه علاوه بر جلب همكاري هاي مادی و کارشناسی بين المللي ، با افزايش ورود گردشگران به ويژه ژئوتوريست به منطقه و ايجاد مشاغل و فرصت هاي شغلي جديد ، ارتقاي کمی و کیفی سطح زندگی در منطقه همراه است و اين مهم بدون امکان پذیر نخواهد بود مگر اینکه همکاری و هماهنگی ارگانها و سازمان های دولتی و مردم نهاد در راستای ثبت ژئوسایت مراغه در فهرست های بین المللی به عنوان میراث زمین و ژئوپارک بکار گرفته شود.

 


موضوع : ْژئو توریسم


نویسنده :ناصر جلالت در تاریخ سه شنبه بیست و چهارم اسفند 1389